Каляды-2026 у Беларусі: унікальныя старажытныя абрады захоўваюць у глыбінцы і каларытныя паказы праводзяць на вуліцах гарадоў
Каляды – самы каларытны і сімвалічны перыяд у зімовым календары славян. У Беларусі з прычыны гістарычных і рэлігійных асаблівасцяў убачыць старадаўнія традыцыі можна нават даўжэй, чым звычайна – з 24 снежня па 19 ці 22 студзеня.
Каляда ў язычніцтве азначала змену гадавога цыклу, зімовы сонцаварот, пераход сонца ад зімы да лета, непазбежнасць перамогі добрых бостваў над духамі зла. Затым дахрысціянскі і хрысціянскі пачаткі аб'ядналіся, а сімвалам гэтага адзінства стала калядная зорка, якая для адных азначае сонца, а для іншых – Віфлеемскую зорку, што паказала шлях вяшчунам да немаўляці Хрыста. Само святкаванне Каляд адрознівалася асаблівай весялосцю і аптымізмам, якія сталі сімвалам веры ў непазбежнасць перамогі дабра над злом. Этнографы вылучаюць у калядаванні ў беларускіх католікаў і праваслаўных тры агульныя элементы:
- бедная (галодная) Куцця, або Вігілія – час строгага посту і цішыні напярэдадні Нараджэння Хрыстовага;
- святкаванне Новага года, якое суадносіцца са Шчодрым вечарам (Шчодрыкам), калі людзі накрываюць багаты стол, ходзяць у госці і весяляцца;
- Вадохрышча (19 студзеня ў праваслаўным календары), або ў католікаў – Богаяўленне (Свята трох цароў/каралёў) 6 студзеня.
Дні паміж галоўнымі святамі Каляд называлі "крывымі", што падкрэслівала іх сакральнае, асаблівае значэнне. Нашы продкі верылі, што ў гэты перыяд адкрываюцца вароты паміж светамі і адбываецца кантакт двух вымярэнняў – зямнога і замагільнага. Таму дапускаліся варажба і сустрэча "гасцей з таго свету".
Адной са значных падзей цыкла з'яўляліся праводзіны Каляды (21 студзеня), якія ў розных мясцовасцях мелі свае традыцыі і сімвалы. Так, напрыклад, у Бярэзінскім раёне Каляду ў выглядзе снапа, кола ці збанка з куццёй адпраўлялі на дуб, для чаго з усіх калядоўцаў выбіралі самага спрытнага юнака. У іншых рэгіёнах гэты дзень называлі "Разбрык-Каляда" ці "Паабед Каляда", і праводзілі Каляду да абеду… румянымі блінамі.
У нашы дні сярод адноўленых калядных абрадаў самымі вядомымі з'яўляюцца:
- "Калядныя цары", унесены ў Спіс сусветнай нематэрыяльнай культурнай спадчыны ЮНЕСКА (в. Семежава, Капыльскі раён, Мінская вобласць);
- "Цягнуць Каляду на дуба" (в. Навіны, Бярэзінскі раён, Мінская вобласць);
- "Жаніцьба Цярэшкі" (в. Аношкі, Лепельскі раён, Віцебская вобласць);
- "Конікі" (г. Давыд-Гарадок, Столінскі раён, Брэсцкая вобласць).
